گروه دینی و عربی شهرستان نجف آباد

خورشید چهره ات چون نهان شد ز خلق     چون بنگرم به ماه وکنـم یاد روی تـو یابن الحسن

گــردش به بـاغ بهر تماشـــای گــل بود     گل های باغ را نبود رنگ و بـوی تو یا بن الحسن

همچون مسیح جان به تن مــردگان دهد     گر بگذرد نسیم سحر که ز کوی تو یابن الحسن

تا کی  ز هـجر تو سـوزیم همچو شـــمع   شــبها به یـاد روی تو و گـفتگوی تو یابن الحسن

رحمی به حـال شـاهـد از پا فــــتاده کن    تا کی به هر دیـار کنم جسـتجوی تو یابن الحسن

چکیده:

مجموعه ای که در پیش روی شماست با عنوان : گوناگون .

حاوی مطالب مختلفی است که خانواده ها  ، دست اندرکاران تربیتی با آنها  روبرو هستند که در مجموعه  سعی شده راه حلهایی در رابطه با مشکلات مختلف نوجوانان و دانش آموزان ارائه شده که امیدواریم با عنایت خدای متعال و تلاش بیشتر در امر آموزش و پرورش بتوانیم در کنار دانش آموزان  آنها را برای آینده ای بهتر و درخشان آماده کنیم .

این مطالب برگرفته از کتابها و مجلات مختلفی است که دانشمندان  و صاحبنظران در مورد مسائل مختلف ارائه نظر نموده اند .

ماهیت مشکلات نوجوانان:

نوجوانان معمولاً  دارای مشکلات ویژه ای هستند ، که در دوره ی کودکی کمتر در آنان مشاهده می شود ،ماهیت این مشکلات ، با مشکلات دوره ی بزرگسالی نیز به نحوی متفاوت است . اگر والدین و مربیان مایلند که نوجوانان انتقال به بزرگسالی را به آرامی طی کنند باید مشکلات ناهمانند نوجوانان را به خوبی بشناسند . از دوره ی نوجوانی غالباً به عنوان دوره ی مشکل و نامتعادل و غیر قابل پیش بینی تعریف شده است .

همانگونه که اشاره شد نوجوانی دوره ی انتقال از کودکی به بزرگسالی است ، و از زمان آغاز رشد و بلوغ جنسی تا سن استقلال فرد ، گسترش می یابد ، نوجوانی زمانی است که با اتخاذ تصمیمات نامناسب ، احتمالاً کار نوجوان به بزهکاری می انجامد ؛ و یا چند حادثه و حتی  لحظات آموزنده و خوشبختی آفرین ، ممکن است او را در مسیر یک برنامه ریزی صحیح  و موفق برای آینده سوق دهد .به طور کلی می توان مشکلات نوجوانی را به دو دسته تقسیم نمود :

مشکلات کلی و مشکلات ویژه :

1-مشکلات کلی که نوجوان از دوران کودکی خویش ، در رفع و حل آنها کوشش داشته و هرگز کاملاً در آن موفق نبوده است .

2-مشکلات ویــژه که قســمت عمده ی آنها در رابطه با مرحـله ی رشــد او ،کـاملاً طبیعـی به نظر می رسد.

غالب اشکال رفتار به واقع دشوار ، برای سنین پائین تر که کاملاًهنجار است . غالباًکودکان به رفتار ناپخته و نادرست تنها به این دلیل دست می زنند ،که یاد نگرفته اند چگونه نیازهای خویش را با شیوه های پخته برآورده کنند . مثلاً کودک هنگامی که از حسادت رنج می برد به رفتار بچگانه دست می زند و از توجهی که به بی پناهی او می شود ، خشنود می گردد . اگر این الگوی رفتاری را در سنین بالاتر پس از یادگیری الگوهای پخته تر به کار برد ، بی شک نشانه و علامت نارسائی و ناراحتی در روابط اجتماعی اوست ، و آن وقت است که به راستی با مشکل رفتاری روبرومی   شود.

پرخاشگری :              

در عین حال که پرخاشگری یک رفتار مطلوب در مسیررشد طبیعی کودک است، ولی اگرتحت کنترل صحیح نباشد،می تواند به صورت هیجان از هم پاشیده  ای درآید .پرخاشگری بیش از حد طبیعی ، نمایانگر آن است که کودک در یاد گیری رفتارهای مطلوب در مواجهه با محرکهائی که خشم او را بر می انگیزد ، شکست خورده است .صاحبنظران معتقدند که پرخاشگری ممکن است یا از ناکامی های بنیادی ناشی گردد ،    یا به علت وجود مدلهای پرخاشگرانه در محیط کودکان به وجود آید . هر اندازه والدین در خانه پرخاشگرانه تر عمل کنند ، فرزندان آنان بیشتر پرخاشگر خواهند شد . تحقیقات(12)نشان می دهد که پرخاشگری در خانواده های سختگیر که تنبیه بدنی را در تربیت کودک ضروری می دانند ، بیشتر دیده می شود ؛ و نیز اعتقاد بر این است که برخی از انواع پرخاشگریها در خانه هایی که اجازه هر نوع پرخاشگری داده می شود ، و هرگز به طور سریع این رفتار تنبیه نمی شود ، ریشه میدواند .

پرخاشگری بر حسب زمان در شبانه روز ،موقعیت ، میزان آشنائی با کودکان دیگر و حضور یا غیبت بزرگسالان تغییر می کند. پرخاشگری معمولاً در زمان خستگی کودک و یا قبل از غذا خوردن و یا خوابیدن او شدید تر می گردد . کودکان نسبت به همسالانی که می شناسند ، و نیز در حضور بزرگسالانی که به توجه و یا حمایت آنان نیاز دارند ، رفتار پرخاشگرانه بیشتری از خود نشان می دهند .

پرخاشگری واکنش کلی نسبت به ناکامی است ، هر چند افراد همیشه پاسخهای پرخاشگرانه ی آشکار از خود نشان نمی دهند  ، و آنها را در وجود خود سرکوب می کنند . مثلاً پسری که وسیله ی یکی از همکلاسان خود مورد اهانت قرار گرفته ، غالباً به طور فیزیکی به او حمله ور می شود . زودخوردها و دعواهای حیاط مدرسه ، خود نشانه هائی از این پرخاشگری ها است . گروهی از روانشناسان معتقدند که طبقات اجتماعی غیر مرفه جامعه ،بیشتر از طبقات متوسط و مرفه احساسات پرخاشگرانه خویش را ابراز و آشکارمی سازند (3) . کارن هورنی روانشناس معروف معتقد است که سرکوب  همه ی احساسات پرخاشگرانه و خصمانه ، از نقطه نظر سلامت روان بسیار بد و گاه خطرناک است ؛ زیرا سرکوب چنین احساساتی سرانجام به اضطراب و واکنشهای عصبی می انجامد ، بنابراین پیشنهاد می کند که  انسان باید گهگاه احساسات خصمانه ی خویش را ابراز کند ، تا از شدت فشار انفجار درونی جلوگیری به عمل آید .

با این حال پرخاشگری در اکثر موارد با شیوه های غیر مستقیم ابراز می شود . مثلاً شخصی که وسیله فرد دیگری مورد تحقیر قرار گرفته ، احتمالاً به او پیشنهاد دعوا و کتک کاری   نمی کند ، ولی احساسات خصمانه اش را نسبت به او با انتقاد شدید از او بیان می کند . 

عواملی که باعث پرخاشگری نوجوان می شود :

-         دخالت بیش از حد در کار کودک و نوجوان توسط بزرگتران

-         ممانعت از فعالیت های کودک و نوجوان

-         حسادت در کودک و نوجوان

-         شنیدن داستان های خشونت آمیز

-         فقر اقتصادی خانواده

-         اعتیاد والدین یا یکی از آنها

-         نداشتن برنامه ی  منظم  و عدم استفاده ی صحیح از اوقات فراغت

-         وجود جو نامساعد و استبداد در مدرسه

راه های اصلاح و کاهش شدت پرخاشگری کودکان و نوجوانان :

1)از همان کودکی حالت پرخاشگری کودک باید مورد کنترل قرار گیرد .

2)رفتار پرخاشگرانه در نیل به اهداف تشویق نشود .

3)در مقابل عصبانیت کودک و نوجوان پرخاشگری نشود.

4)در رفع ناکامی ها و محرومیت های کودک و نوجوان تلاش شود .

5)تا هنگامی که فرد عصبانی است با وی جرو بحث نشود .

6)تکالیف سنگین و بیش از توان به کودک و نوجوان داده نشود .

7)به کودک و نوجوان توجه و محبت افراطی صورت نگیرد .

8)از تنبیه بدنی خودداری شود .

9)در حضور دیگران مورد تمسخر و استهزاء قرار نگیرد .

10)نقایص آنها به ویژه در جمع مطرح نگردد .

11) از  مشاهده ی صحنه های خشونت آمیز خودداری شود .

12)والدین در تربیت کودک رفتار متضاد نداشته باشند .

13)از انجام بازیهای خشونت آمیز خودداری شود .

14)بین اعضای خانواده و کودک  یا نوجوان روابط صمیمی برقرار گردد .

15)در موارد لازم برای درمان به افراد متخصص نظیر پزشک – روان شناس – روان پزش و مشاور مراجعه شود.

16)در خانواده و مدرسه رعایت عدل و انصاف در برخورد با کودک و نوجوان صورت  گیرد .

17)کودک و نوجوان به رعایت حقوق دیگران و قوانین و مقررات جامعه تشویق گردند .

18)کودک و نوجوان را از رفتار ناپسند خود ، آگاه نمایند و عواقب این رفتار را مورد بحث قرار دهند .

19)رفتار پسندیده ی او مورد تشویق و تحسین قرار گیرد .

20)کودک و نوجوان به استراحت ، توجه به تغذیه ، آرام بودن و تسلط برخشم خود تشویق گردد.

21)فضای خانه و مدرسه برای کاهش پرخاشگری کودکان و نوجوانان مساعد گردد .

22)در موارد لازم به تغییر محیط فرد پرخاشگر اقدام شود .

کاهش اضطراب و ناکامی :

هدفهای فردی و اجتماعی و اساساً جوامع ، آن چنان پیچیده و در حال تغییر هستند که حتی در بهترین محیطها و شرایط ، احتمال رها بودن کامل از تعارضات و ناکامی ها بشسار ناچیز و اندک است .شخص سازگار همان گونه که اضطراب را آموخته است ، این حقیقت را نیز می آموزد ، و تنها سعی در حداقل نگهداشتن اضطراب و ناراحتی می کند . فنون زیر برای نیل به این منظور ارائه می شود :

1-به تعویق انداختن رضایت شخصی

2-تحمل ناکامی

3-بیان احساسات

عوامل موثر در پرخاشگری :

1-مشاهده ی صحنه های خشونت آمیز

2-انجام بازیهای خشونت آمیز

3-عدم روابط صمیمی بین اعضای خانواده و فرزند

4-عدم رعایت عدل و انصاف در برخورد با کودک در محیطهای مختلف

5-رفتار متضاد والدین در تربیت کودک و نوجوان

6-عدم تشویق و تحسین در مقابل رفتار مثبت

7-عدم تغذیه و استراحت کافی

8-دخالت بیش از حد در کار او

9-حسادت بین کودکان و نوجوانان

10-اعتیاد یکی از والدین

راههای افزایش عزت نفس در کودکان :

1-نگه داشتن کودک نزدیک خودتان

2-صحبت کردن با او تا حد امکان

3-نشان دادن عکس العمل در مقابل احسان او

4-شناسایی شخصیت کودک

قدرت حافظه :

یکی از بزرگترین و مهم ترین نعماتی که خداوند به انسان  ارزانی داشته است ، نعمت حافظه و به خاطر سپاری است . قدرت حافظه و یادگیری در انسان ها متفاوت است البته مقداری از توانایی حافظه بر می گردد به صفاتی ارثی و ذاتی افراد ، اما هر انسان با تمرین و به کارگیری روش های علمی و اصولی می تواند بر باوری  و قدرت حافظه ی خویش بیفزاید . از میان روش های بسیاری که وجود دارد به چند مورد اشاره می گردد .

1-توکل :

برای شروع هر نوع  فعالیتی شایسته  است از خداوند متعال استعانت نماییم ، زیرا مثلاً اگر آموزش های علمی انگیزه الهی هم داشته باشد ، موفقیت در ان بیشتر خواهد بود ، طلب یاری از خداوند ما را یاری  می دهد تا آموخته ها در اندیشه ی ما محفوظ بماند و در مواقع لزوم به کار رود .

2-تقوی :

کسی که تقوی الهی پیشه می کند و از انجام گناه دوری می گزیند ، در واقع ذهن خود را از افکار بیهوده و پریشان پاک  نموده ، باعث می گردد که نوعی تمرکز و انسجام فکری برایش پدید آید. همچنان که خداوند می فرماید : اگر پرهیزگاری را پیشه سازید ، خداوند خود علوم ضروری را به شما آموزش می دهد . ))در این راه انسان را مدد و یاری می نماید .

3-خواندن قرآن :

همچنان که در روایات و احادیث داریم ، خواندن قرآن علاوه بر این که نور چشم را زیاد می کند بر قدرت حافظه نیز می افزاید و فراموشی را از بین می برد . بسیاری فواید دیگر از این دست در تلاوت آیات نورانی و کلام الهام بخش الهی وجود دارد که نصیب قاری قرآن  می گردد و چه بسا که الهام بخش الهی وجود دارد که نصیب قاری قران می گردد و چه بسا که عده ای از آن به آسانی می گذرند .

4-سحرخیزی :

یکی دیگر از مواردی که به وسیله ی علم و تجربه ثابت  گردیده که زمینه ساز درک مطالب علمی است ، سحر خیزی است . حتی علما و دانشمندان نیز توصیه های موکد و فراوانی نسبت به این امر داشته اند و بعضی سحر خیزی را یکی از رموز موفقیت خویش دانسته اند پیامبر اکرم ((ص)) فرموده اند : (ساعت بامداد پگاه لحظات مبارک  و پر برکتی است ) چون صبحگاهان آغاز  فعالیت فکری  و جسمی است لذا به راحتی پذیرای اطلاعات و آموخته های تازه و جدید می باشد و بهتر می تواند آن ها را نگهداری و حفظ نماید از فواید دیگر سحر خیزی طولانی  شدن عمر و افزایش طراوت روحی و جسمی و فکری و آرامش اعصاب می باشد .

5-خوردنی ها :

انسان باید سعی کند در غذا خوردن رعایت تعادل را بنماید و بیش از اندازه به خوردن  غذا و خوراکی نپردازد . پیامبر اکرم ((ص)) فرمودند : (کم خوری و گرسنگی زمینه یاد شدن حافظه می گردد ) و امام کاظم ((ع)) فرمودند :(اگر معده پر گردد فکر انسان می میرد .) از خوراکی هایی که در احادیث به خوردن آنها برای تقویت حتفظه سفارش شده است می توان به مویز ، کندر ، سیب ،به ، انار و عسل اشاره کرد ، که هر کدام علاوه بر تقویت حافظه خواص درمانی  دیگر نیز همراه دارند .

پیامبر اکرم ((ص)) فرمودند : ( انار معده را قوی و ذهن را رشد می دهد ) عسل فراموشی را نابود می کند و حافظه را زیاد می کند .)

امید است بتوانیم در پر تو عمل نمودن به موارد ذکر شده شاهد تقویت روز افزون حافظه و ذهن خویش باشیم .

خودشناسی :

شخص ناسازگار نوعاً کسی است  که درباره ی انگیزه های واقعی خویش،خود را فریب می دهد . او عادتاً به کمک مکانیزمهای دفاعی ، خود فریبی را اعمال می کند ، تا خود را از اضطرابهای ناشی از تعارض و ناکامی برهاند . اگر این تصویر را از  فرد ناسازگار بپذیریم ، فرد سازگار درست نقطه مقابل او و دارای ویژگیهای زیر خواهد بود :

الف –پذیرش اضطراب  : لازمه ی سازگاری مطلوب پذیرش و نه انکار اضطراب  است . اضطراب را که حاصل

 طبیعی تجارب موفقیتهای ترس آور است هرگز نمی توان به طور کامل  از بین برد . در مواجهه با این موقعیتها ، گاه صرف پذیرش اضطراب را می توان به تفاوت بین سرباز شجاع و سرباز ترسو در جبهه تشبیه کرد .

ب-رهائی از مکانیزمهای دفاعی : شخص سازگار به علت آن که پاره ای از اضطرابها را می پذیرد، از استفاده زائد از مکانیزمهای دفاعی اجتناب می کند . این مکانیزمها بدواً دفاع در مقابل اضطراب است که خود از ویژگی های افراد ناسازگار به شمار می آید . اگر بتوان اضطراب را پذیرفت و تحمل کرد ، نیاز کمی به توسل به مکانیزمهای دفاعی وجود خواهد داشت .دانش آموزی که به علت گرفتن نمره ی بد معلم خود را سرزنش می کند ، خوب می داند که او برای عدم شرکت خود در کلاس ، یادداشت بر نداشتن و نخواندن درس ، به دلیل تراشی دست زده است و یا شخصی که وسوسه می شود تا احساس کند دوستانش از او بر گشته اند ، در حقیقت به فرافکنی  ترس و نفرت خویش نسبت به دوستانش ظنین است . به هر حال استفاده ی آگاهانه از مکانیزمهای دفاعی ، موجب می شود تا فرد را به اندازه ی معقول آنها بکار برد .

ج-شناخت انگیزه ها : از آنجا که مکانیزمهای دفاعی هاله ای به دور انگیزه هاست ، شناخت انگیزه های خود قرار می دهد  . در این مورد فرد سازگار به مراتب خود را برای نمره ی بدی که گرفته ، سرزنش می کند باید از خود بپرسد ((راستی چه می خواهم ؟ )) ((هدفها و انگیزه های من کدامند؟))پاسخ صادقانه و حداقل پاسخ انسانی ، احتمالاً آن است که او بدون زحمت درس خواندن، نمره ی خوب می خواهد . با پذیرش این مطلب او متوجه خواهد شد که به این ترتیب به این هدف نخواهد رسید .آنگاه ((بیشتر درس خواندن )) و یا (( درس کم خواندن و نمره کم گرفتن )) از جمله تصمیماتی است که او بدون اضطراب و خصومت ناشی از سرزنش دیگری اتخاذ  خواهد کرد .

نکات مورد توجه والدین:

1)وجود غریزه پرخاشگری تتا حدی لازم است  لذا هدف از بین بردن آنها نیست ، بلکه تعدیل این رفتار و سوق دادن آن به سوی اعمال مناسب تر است .

2)فراهم   کردن زمینه ی تخلیه ی فشارهای روانی  و هیجانی از طریق تربیت دادن برنامه های سالم تربیتی  ، ورزشی ، هنری و ... ضروری است .

3)آگاه کردن کودک و نوجوان پرخاشگر در خانه و مدرسه از عواقب رفتار پرخاشگرانه  و ناهماهنگ کردن آن  با معیارهای جامعه ضروری است .

4)والدین باید از تنبیه بدنی ، تحقیر و رفتار پرخاشگرانه با کودک و نوجوان در خانه  خودداری کنند .

5)رفتار پرخاشگرانه از کودکی شروع  و در دوره ی بلوغ ادامه و اگر جلوگیری نشود فرد به شخصیت ضد اجتماعی تبدیل می گردد .

6)رفتار پرخاشگرانه در پسرها بیشتر از دخترها است و برای درمان آن هماهنگی خانه  و مدرسه و جامعه می تواند کمک بزرگی در رفع این مشکل باشد.

آموزش احساس مسئولیت به کودکان :

تصریح دقیق انتظارات ، ارایه باز خوردهای مناسب به کودک (اعم از تشویق های مناسب مادی ومعنوی) و همچنین اندکی  تحمل سختی انجام دادن  وظیفه  از سوی  کودک به وی کمک  خواهد کرد . لذت انجام کاری مفید را تجربه کند .

آموزش مسئولیت را می توان از ســنین اولیه کودکان آغاز کرد . مســئولیت را می توان از ســـنین

اولیه کودکان آغاز کرد . مسئولیت وقتی پرورش می یابد که در اموری که کودکان اثر می گذارند به آنان اجازه دهیم نظرشان را بیان کنند و هر جا که لازم می بینیم ،بگذاریم انتخاب کنند .

کودک زمانی فرد مسئول به شمار  می اید که با در نظر گرفتن هدف های خویش و نیازهای دیگران عمل کند . کودکی که از حس مسئولیت برخوردار است به موفقیت های روز افزون و پاداش های ناشی از آن دست خواهد یافت.

کودکی که غیر مسئولانه عمل می کند که با تنبیه و انتقادی بیش از آنچه که سزاوارش است مواجه خواهد شد و در نتیجه عزت نفس اش کاهش می یابد او نه تنها نسبت  به واکنش های خویش و نحوه ی واکنش دیگران تا مطمئن می شود بلکه نسبت به زندگی نیز نگرش منفی پیدا می کند . یک نکته مهم آنکه آموزش مسئول بودن به کودکان به معنی آموزش گناهکار بودن به آنان نیست.

نکاتی برای کاهش اضطراب دانش آموزان در امتحان :

1-محیط خانواده و جو عاطفی حاکم بر آن باید دور از تنش های عاطفی و مشاجره باشد.

2-سعی شود در ایام امتحانات رفت و آمد و مهمانی های خانوادگی تعطیل و یا محدود گردد.

3-محیط فیزیکی آرام و بی سر و صدا برای  مطالعه دانش آموزان فراهم نمایید .

4-به استراحت و خوب دانش آموزان توجه کافی داشته باشید .

5-در هنگام امتحانات دانش آموزان نیاز به حمایت عاطفی و اطمینان بخشی بیشتری دارند ، لذا در این زمینه اقدام مؤثر  داشته باشید .

6-از ایجاد ترس و دلهره بی جا در بچه ها خودداری شود

7-از توقعات بی جا و فشار  بیش از حد برای مطالعه  خودداری نمایید .

8-از حبس  کردن دانش  آموزان  در اتاق برای  مطالعه کردن خودداری شود و به دانش آموز اجازه استراحت و تفریح نیز داده شود .

9-انتظار بالا و بیش از حد توانایی از فرزندان ، می  توانند در ایجاد اضطراب و تشدید آن  مؤثر  باشد ، لذا  انتظارات مذکور را تعدیل نمایید .

10-کمال گرایی بیش از حد  والدین و وسواس شدید خانواده نسبت به نمرات بالا باعث بروز اضطراب در فرزندان می شود .

11-از مقایسه فرزندان با یکدیگر و با دیگران پرهیز کنید .

12-ضمن اطمینان بخشی به دانش آموزان در آنان  ایجاد انگیزه نموده و با ارایه پاداش و تقویت مطلوب آنها را تشویق نمایید .

عظمت آیه الکرسی را بنگرید :

(سوره مبارکه بقره آیه 255)

1-سرور سوره ی بقره می باشد .

2-عقل های خفته را  بیدار می کند و حافظه قوی می گردد .

3-به انسان آرامش می دهد .

4-بلا را از خانه دور می کند .

5-حافظه و نگهبان انسان است .

6-پنجاه کلمه دارد که 50 برکت در آن نهفته است.

7-کسی که در جوانی آیه الکرسی را بخواند در پیری دچار فراموشی نخواهد شد.

8-به هنگام ترس آرامش دهنده و ایمنی بخش است .

9-اموات را شاد می کند .

10-دارای اسم اعظم خداوند کریم است .

11-کسی که آیه الکرسی را مرتب بخواند اخلاصش زیاد می گردد .

12-اگر کسی آیه الکرسی را در قبرستان بخواند ، خداوند متعال ملائکه ای خلق می کند تا روز قیامت برای انسان ذکر می نویسند و اموات شاد می گردند .

13-هر کس آیه الکرسی و ... را بخواند هیچگونه بدی و ناراحتی در جان و مال خود نبیند و شیطان به او نزدیک نگردد .

14-به هنگام خوابیدن خواندن آیه الکرسی سفارش شده است .

بارالها ! بر محمد و آل او درود فرست ، و به واسطه ی قرآن خیر و صلاح ظاهرمان را تداوم ببخش ، و توسط آن ، خاطره های وسوسه انگیز (شیطان ) را از دست یابی به سلامت عمق وجودمان باز دار ،  و آلودگی دل هایمان و پسندها و وابستگی های گناهانمان را با آن بشوی ، وامور از هم پاشیده ی ما را با آن سامان بخش ، و در گرمای طاقت سوز قیامت ، آتش تشنگی ها را به وسیله ی آن خاموش گردان ، و در روز رستاخیز  - روز وحشت بزرگ – با  آن بر پیکرمان جامه ی امن و امان بپوشان .(صحیفه ی سجادیه –دعای 421)

منابع:

1-خانواده خوشبخت فرزند موفق (خسرو امیر حسینی چاپ 88

2-ترس  و اضطراب در کودکان دکتر علی قائمی چاپ 86

3-رفتار بهنجار و نابهنجار در کودکان و نوجوانان – شکوه نوابی نژاد 87

4-مجلات پیوند – رشد

www.mageroshd.ir